در صنعت نفت، افزایش ضریب بازیافت از مخازن موجود یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتقای بهره‌وری دارایی‌های بالادستی است. با کاهش فشار مخزن و افت تولید در طول عمر میدان، روش‌های متداول برداشت به‌تنهایی ممکن است پاسخ‌گوی اهداف توسعه نباشند. در چنین شرایطی، فناوری‌های نوین ازدیاد برداشت (EOR) با هدف بهبود جابه‌جایی نفت، افزایش کارایی تزریق و بازیابی بخشی از نفت باقی‌مانده در محیط متخلخل، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
کتاب ازدیاد برداشت نفت با استفاده از نانوذرات، پلیمرها و سورفکتانت‌ها نوشته امیرحسین سعیدی دهقانی و محمدامین بهنام مطلق، منتشرشده در سال ۲۰۲۶ توسط انتشارات معتبر CRC Press، به بررسی علمی و مهندسی این فناوری‌ها می‌پردازد. اثر حاضر با پیوند دادن مبانی نظری، سازوکارهای فیزیکی و شیمیایی و مطالعات آزمایشگاهی و میدانی، تصویری تخصصی از ظرفیت‌ها و محدودیت‌های روش‌های نوین ازدیاد برداشت ارائه می‌کند.
بخش نخست کتاب به مبانی و سازوکارهای ازدیاد برداشت اختصاص دارد و چارچوب لازم برای شناخت روش‌های پیشرفته بازیابی نفت را فراهم می‌سازد. سپس نقش فناوری نانو در بهبود عملکرد فرایندهای EOR بررسی می‌شود؛ حوزه‌ای که در آن ویژگی‌های سطحی ذرات، برهم‌کنش میان سیال و سنگ مخزن و تغییر شرایط ترشوندگی می‌توانند بر میزان جابه‌جایی نفت اثرگذار باشند.
در ادامه، کتاب به کاربرد پلیمرها در ازدیاد برداشت می‌پردازد. تزریق پلیمر با افزایش گرانروی (viscosity) سیال تزریقی و بهبود نسبت تحرک، می‌تواند به توزیع مناسب‌تر سیال در مخزن و افزایش کارایی جاروب کمک کند. نویسندگان سپس به ترکیب نانوذرات و پلیمرها می‌پردازند و ظرفیت این سامانه‌ها را برای بهبود عملکرد فرایندهای بازیابی نفت بررسی می‌کنند.
بخش دیگری از اثر به سورفکتانت‌ها اختصاص دارد؛ موادی که با کاهش کشش بین‌سطحی میان نفت و آب می‌توانند شرایط جابه‌جایی نفت محبوس در منافذ سنگ مخزن را بهبود دهند. در ادامه، ترکیب سورفکتانت و پلیمر و نیز سامانه‌های نانوسیال حاوی سورفکتانت بررسی می‌شوند؛ رویکردهایی که هدف آن‌ها بهره‌گیری از اثرات مکمل مواد شیمیایی برای ارتقای کارایی فرایند ازدیاد برداشت است.
کتاب در دو فصل پایانی، پدیده‌های فشار جداکنندگی و گسیختگی موضعی رشته سیال در محیط متخلخل را بررسی می‌کند؛ پدیده‌هایی که در مقیاس منافذ می‌توانند بر رفتار چندفازی و جابه‌جایی نفت اثر بگذارند. این مباحث، در کنار بررسی مطالعات موردی، ملاحظات اقتصادی و آثار زیست‌محیطی، زمینه‌ای برای ارزیابی دقیق‌تر ظرفیت کاربرد فناوری‌های پیشرفته در شرایط متفاوت مخزنی فراهم می‌کنند.
اهمیت این کتاب برای متخصصان صنعت نفت در آن است که ازدیاد برداشت را صرفاً به‌عنوان انتخاب یک ماده شیمیایی یا اجرای یک عملیات تزریقی مطرح نمی‌کند، بلکه آن را مسئله‌ای چندبعدی در پیوند با خواص سنگ و سیال، سازوکارهای جابه‌جایی، شرایط عملیاتی و امکان‌پذیری اقتصادی بررسی می‌کند. چنین رویکردی می‌تواند برای مهندسان مخزن، متخصصان ازدیاد برداشت، پژوهشگران فناوری‌های نوین و کارشناسان برنامه‌ریزی توسعه میدان مفید باشد.
برای صنعت بالادستی، به‌ویژه میدان‌هایی که افزایش بازیافت از ذخایر موجود در آن‌ها اهمیت راهبردی دارد، شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این روش‌ها می‌تواند به ارزیابی گزینه‌های فنی و طراحی مطالعات تکمیلی کمک کند. البته انتخاب هر روش EOR مستلزم بررسی ویژگی‌های اختصاصی مخزن، سازگاری مواد، نتایج آزمایش‌های مربوط و ارزیابی اقتصادی و زیست‌محیطی است.
پی‌نوشت: گرانروی یا ویسکوزیته، معیاری برای سنجش مقاومت یک سیال در برابر جاری‌شدن است. در روش تزریق پلیمر، موادی پلیمری به آب تزریقی اضافه می‌شوند تا گرانروی آن افزایش یابد. اهمین آن در این واقعیت نهفته است که اگر آب بسیار رقیق باشد، ممکن است به‌سرعت از مسیرهای پُرتراوای مخزن عبور کند و بخش زیادی از نفت را در نواحی دیگر باقی بگذارد. افزایش گرانروی آب تزریقی می‌تواند نسبت تحرک آب به نفت را بهبود دهد و به توزیع مناسب‌تر سیال تزریقی در مخزن کمک کند؛ در نتیجه، احتمال تماس آب با بخش بیشتری از نفت موجود افزایش می‌یابد.
مشخصات کتاب
• نویسندگان: امیرحسین سعیدی دهقانی و محمد امین بهنام مطلق
• ناشر: CRC Press / Taylor & Francis
• ویرایش: اول 2026
• تعداد صفحات: ۵۶۵ صفحه
🌐روابط عمومی و امور بین‌الملل